پرستم بدون او ، و نيز گفته است بگو كه : من متابعت [ 76 - پ ] اهواء شما نكنم ، چه اگر كنم گمراه باشم و مهتدى و ره يافته و بر ره صواب نباشم . يحيى بن وثّاب و ابو رجاء العطاردىّ در شاذّ خواندند : « ضللت » به كسر « لام » ، و جملهء قرّاء « ضللت » و آن دو لغت است : ضلّ ، يضلّ ، چون قلّ يقلّ . و ضلّ يضلّ ، چون ملّ يملّ . و « إذا » در آيت جزاء است شرطى محذوف را ، و تقدير آن است كه : ان فعلت ذلك فاذا قد ضللت . آنگه گفت : نيز بگو كه من بر بيّنت و حجّتم از خداى خود و بصيرت و بيان . * ( وَكَذَّبْتُمْ بِه ) * ، شما دروغ مىدارى ( 1 ) . بعضى گفتند : ضمير عايد است با نام خداى - جلّ جلاله - من قوله : « ربّي » ، و بعضى گفتند : راجع است با معنى « بيّنة » كه معنى « بيّنة » بيان باشد ، و مراد به « بيان » و « بيّنه » قرآن است ، يعنى من از قرآن بر بيّنه و بيانم و شما تكذيب مىكنى ( 2 ) آن را . * ( ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِه ) * ، نيست بنزديك من آنچه شما به آن استعجال مىكنى ( 3 ) . در او دو قول گفتند : بعضى گفتند : عذاب بود كه ايشان به آن استعجال مىكردند ، لقوله : وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ . و بعضى گفتند : آن آيات است كه اقتراح مىكردند بر رسول ، حق تعالى گفت : بگو كه بنزديك من نيست و به دست من نيست و به من تعلَّق ندارد ، آن به خداى تعلَّق دارد ، اين ( 4 ) به حكم اوست جز او را نيست . « ان » به معنى « ما » ى نفى است . يقضى الحقّ ، حكم كند به حق و درستى . و نصب او دو وجه را محتمل است : يكى مفعول به و دوم صفت مصدر محذوف بود ، و التّقدير : يقضى القضاء الحقّ . اهل حجاز و عاصم خواندند : يقصّ الحقّ ، من القصّة ، و بر اين قراءت حق جز مفعول به نباشد . ابو عمر و اختيار « يقضي » كرد من القضاء ، گفت براى قرينهء آن كه گفت ( 5 ) : * ( وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ ) * . و فصل در قضا و حكم باشد ، در قصّه نباشد . و اهل حجاز گفتند : فصل در هر دو باشد ، هم در قول و هم در قضا ، الا ترى الى قوله : إِنَّه لَقَوْلٌ فَصْلٌ ( 6 ) ، و نيز گفتند عرب گويد : قضيت بالحقّ و

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، آف ، آن ، مل ، مر : مىداريد . ( 3 - 2 ) . مج ، وز ، مت ، آف ، آن ، مل ، مر : مىكنيد . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، مر : و . ( 5 ) . لب : ندارد . ( 6 ) . سورهء طارق ( 86 ) آيهء 13 .